Afscheid nemen door vooruit te kijken

Maandag 19 september nam Joeri van den Steenhoven afscheid van Kennisland. Een verslag. 


23 september 2011

[vervolg van kort verslag]

Maandag 19 september nam Joeri van den Steenhoven afscheid van Kennisland, een organisatie voor maatschappelijke vernieuwing die hij in 1999 oprichtte. Te water arriveerde hij bij Stork aan de overkant van het Amsterdamse IJ (waarvan hier een kort verslag). Die middag dook hij – zeker niet voor het laatst – de inhoud in.

Klik hier voor foto's!
 


Als eerste liet Harry Starren, voormalig maar langdurig lid van de Raad van Toezicht, Joeri’s opvolger Chris Sigaloff aan het woord. De kersverse voorzitter zette met het motto “afscheid nemen door vooruit te kijken” de toon voor de dag. KL is bij Chris in goede handen – dat vinden wij, dat vindt Joeri en dat weet nu het hele netwerk. Kennisland is ook een “kennissenland”, waarin het draait om het vinden van betere manieren van samenwerken en betere manieren van het benutten van talent om te komen tot een slimmer Nederland. ‘Kennissen’ zijn meer dan de mensen met wie je een borrel drinkt. Het zijn, zo zou Jorrit de Jong later reflecteren, de ‘agents of change’ die je nodig hebt op de plekken waar verandering nodig is.

[RE]design

Marleen Stikker, directeur van Waag Society, zag een belangrijke uitdaging in het incorporeren van ‘design thinking’ bij het ‘herontwerpen’ van een land – en dan doelde ze niet op het ontwerpen van artefacten als koffiekopjes, waar anderen ongetwijfeld veel beter in zijn. Maar het ontwerpen van interventies die maatschappelijke vernieuwing mogelijk maken, iets wat de core business is van KL. Ontwerpskills, die inzicht geven in het ontwerp en de constructie van de wereld, zijn hierbij onmisbaar. Wellicht zijn deze onder te brengen in een nieuw op te richten ‘ABC movement’: Arts, Brains & Crafts, waar het hart, het hoofd en de handen in samenkomen.

Wie ook van mening is dat we ons land dienen te herontwerpen is Bert Mulder, ex-lid van Kennisland’s Raad van Toezicht. Hij bracht ons uit ons dagelijkse evenwicht, naar een abstractieniveau waar we opeens uitzicht hadden op de unieke positie van Nederland als proeftuin voor maatschappelijke vernieuwing. Het ‘Grotestedenbeleid’ is bijvoorbeeld zo’n typisch Nederlandse vinding die wereldwijd navolging kreeg, en dankzij onze schaal en samenstelling kon ontstaan. Nederland is ook het land van ‘Dutch design’ – wereldwijd gevierd om zijn pragmatische schoonheid en in hoge mate platgetreden, maar in feite, zegt Bert, is het de kunst van het conceptualiseren die ons onderscheidt. Ons ontwerp is altijd een commentaar op iets anders, dat maakt het spannend. Maar als we conceptuele ontwerpers zijn, hoeft zich dat niet uitsluitend te vertalen in de genoemde ‘artefacten’. Er is dringend behoefte aan conceptdenken in de politiek, in het onderwijs – in alle sectoren van de samenleving.

Zelf doen in de “zelfkennissamenleving”

Jorrit de Jong maakte de uitstap naar Karl Popper die ons leerde dat “all life is problem solving” (nee Joeri, je bent nog niet klaar), waaraan Jorrit toevoegde dat problemen niet alleen worden opgelost door naar rammelend beleid of ondeugdelijke systemen te wijzen, maar ook door het heft in eigen handen te nemen. Dat deed hij bijvoorbeeld als docent op de Universiteit Leiden met een zelfontworpen entreetoets voor zijn vak. Geen beleid, wel kwaliteit. Een interessant gegeven is ook zijn ‘zelfkennissamenleving’: wie zijn de mensen in je omgeving of organisatie die de ‘agents of change’ zijn? En hoe kun je dat zelf zijn zonder alleen naar anderen te kijken? Deze notie is de opmaat voor een leiderschapsstrategie voor de toekomst, waarbij het de kunst is om ‘agents of change’ aan te zetten tot diagnose om daarmee direct het oplossingspotentieel te mobiliseren. Wel herinnert Jorrit ons allen er nog even fijntjes aan dat we 300 jaar geleden ergens mee begonnen zijn – het bouwen van een samenleving op diepe waarden als vrijheid, welvaart en solidariteit – en we deze ambitie niet uit het oog mogen verliezen.

Rennen en vooruitkijken – of Nederland opheffen

Dat er hard gewerkt moet blijven worden om de koplopers weer in zicht te krijgen, laat Martijn Arnoldus (KL) zien met behulp van de metafoor van de wielrenners uit de Kennis Economie Monitor 2010. De kopgroep wás al aan het wegsprinten, en volgens de meest recente indicaties wordt het gat nog groter. Die top-5 halen is een mooi streven en, zo voegt Martijn toe, een opdracht die Joeri de komende tijd nog zal blijven achtervolgen.

Vooruitkijken is niet iets dat in de systeemtheoretische benadering van de samenleving à la Roel in ‘t Veld past. De grote systemen als de media, de politiek en het wetenschappelijke bedrijf hebben een paradigmatische verschuiving doorgemaakt – de oude systemen hebben plaatsgemaakt voor nieuwe, reflexieve systemen die zich voortdurend aanpassen aan hun omgeving, waardoor er dus niks zinnigs over de toekomst te zeggen valt. Die paradigm shift heeft als nadeel dat deze reflexieve systemen geen oplossend vermogen hebben ten aanzien van de maatschappelijke problematiek, maar juist onderdeel zijn van het probleem. Interventies in deze systemen hebben dus weinig nut, leert de theorie ons. Maar, en dat is het lichtpunt, omdat wij ons dit nu (dankzij In ‘t Veld) realiseren, kunnen we een beter zicht krijgen op de uitdagingen en er (beter) passende oplossingen voor bedenken. Slecht nieuws voor Nederland is overigens dat de oude instituten die de natie draaiende hielden overboord zijn gekieperd door die van het nieuwe paradigma – voor het eerst sinds de mensheid kijken we gevaren in de ogen die de hele mensheid betreffen (klimaatsverandering, kernenergie) en letterlijk grensoverschrijdend zijn. We doen er dus goed aan de handen ineen te slaan en ons niet te laten inperken door te denken op de schaal van Nederland. Nee, zegt In ‘t Veld, om de Nederlandse samenleving écht te dienen, hef je Nederland op (Joeri, actiepunt voor jou).

KL Ventures

Frans Nauta begint zijn betoog steevast met ‘het gaat niet goed’. Zo ook nu weer. ‘Het gaat niet goed – maar er is goed nieuws’. Een lichtpuntje? Ja, Nauta geeft hoop. Het gaat dan wel niet goed met de kenniseconomie, maar er is veel gratis gereedschap beschikbaar om dat wat stuk is te repareren en dat wat kapot zal gaan, voor te zijn. Open data, gratis onderwijstools (mis niet de Salman Kahn TED talk) en startupgereedschap zijn allemaal binnen bereik en nuttig in de verbouwing van onze samenleving. Frans haalde één KL-idee uit de oude doos en pleitte voor nieuw leven: de ‘KL Ventures’, oftewel de door KL gefaciliteerde startups die, buiten KL, een eigen leven zouden moeten leiden.

Joeri sluit af

De afsluiter is voor Joeri. Hoe kijkt hij aan tegen de toekomst van Nederland als kennissamenleving? Ziet hij die top-5 halen inderdaad als zijn opdracht voor de komende tijd? Ja, voor hem en voor ons, maar met een belangrijke nuance. Joeri heeft zich in den beginne (1996) laten inspireren door Manuel Castells’ trilogie The Information Age: Economy, Society and Culture. De kern: een kenniseconomie is geen utopie of droom, maar werkelijkheid. Een werkelijkheid die doorwrocht is van scherpe tegenstellingen, ongeacht zijn positie in de ranglijst.

Een aantal van die tegenstellingen kennen wij al uit de Kennis Economie Monitor 2010, maar Joeri voegt er nog een aantal aan toe – zo de agenda voor KL nog even op scherp zettend. Dit zijn ze, heel kort:

1 – Sterk versus zwak
In een samenleving waarin de geijkte instituten ernstig aan het verzwakken zijn (zie ook relaas van In ‘t Veld) is een luide roep om sterk leiderschap hoorbaar.

2 – Emotie versus ratio
We dienen ons van het rationele paradigma vandaan te bewegen – de wetenschappen liggen onder vuur, klimaatcijfers blijken onbetrouwbaar en voor elke overtuiging is een wetenschappelijke onderbouwing te vinden op Google. Hoe organiseer je vertrouwen zonder deze basis? Hoe ga je om met deze nieuwe spanning?

3 – Kort versus lang
Jorrit hielp ons er al even aan herinneren: we leven teveel bij de waan van de dag en gaan voorbij aan de dieperliggende waarden. Waarmee zijn we nu al drie eeuwen (Jorrit de Jong) bezig? Wat is het daadwerkelijke transformatieproces op de lange termijn en hoe grijpen we daarop in?

Genoeg te doen dus, voor Joeri, voor KL en voor alle aanwezigen. Want uiteindelijk is dát het ultieme eerbetoon aan Joeri – dat we bezig blijven, met nieuwe frisse ideeën en mensen, aan de transformatie die hij ooit begonnen is. Een kennissamenleving is geen utopie, het is werkelijkheid.

Joeri, bedankt namens ons allen.

Joeri draagt Kennisland over

Deze tekst heeft een Creative Commons Naamsvermelding-licentie (CC BY) en is gekopieerd van de Kennisland-website. Ga voor de volledige versie met afbeeldingen, streamers en noten naar https://www.kl.nl/nieuws/afscheid-nemen-door-vooruit-te-kijken/

This text has a Creative Commons Attribution License (CC BY) and has been copied from the Kennisland website. For a full version with images, streamers and notes go to https://www.kl.nl/nieuws/afscheid-nemen-door-vooruit-te-kijken/