Goed nieuws: bibliotheken mogen nu ook e-books uitlenen

11 november 2016

Het Europese Hof van Justitie heeft gisteren bepaald dat bibliotheken, behalve papieren boeken, ook e-books mogen uitlenen. Nu denk je misschien ‘wat een open deur, het is toch logisch dat bibliotheken boeken mogen uitlenen, ongeacht of ze in papieren of digitale vorm zijn’. Niet zo gek; boeken beschikbaar stellen voor het publiek is immers de kerntaak van bibliotheken. Toch was hier tot gisteren geen duidelijkheid over.

Dat zit zo. Het uitlenen van boeken zonder toestemming van de auteur op grote schaal is in strijd met het auteursrecht: het exclusieve recht van de auteur om te bepalen wat er met zijn werk gebeurt. Als je het werk van iemand wilt gebruiken, heb je toestemming nodig van die persoon. Zonder deze toestemming mag je andermans werk niet verkopen, distribueren of kopiëren.

Het is in het algemeen belang dat mensen toegang hebben tot kennis en informatie. Een samenleving kan zich niet goed ontwikkelen als burgers zich niet kunnen informeren. Daarom is er bij wet een uitzondering geregeld op de vuistregel van het auteursrecht dat auteurs het exclusieve recht++Exclusief rechtDeze uitzondering vind je in artikel 12 en verder toegelicht in de daaropvolgende artikelen van de Auteurswet. hebben op hun werk. De uitzondering gaat over het verhuren of uitlenen van een werk dat door de rechthebbende in omloop is gebracht. Uitlenen wordt gedefinieerd als het ‘voor een beperkte tijd en zonder direct of indirect economisch of commercieel voordeel voor gebruik ter beschikking stellen door voor het publiek toegankelijke instellingen’. Bibliotheken zijn overigens wel verplicht een leenrechtvergoeding te betalen aan de Stichting Leenrecht die deze vervolgens uitkeert aan de rechthebbende(n) (de auteurs).  

De Nederlandse Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) wilde dat ook het uitlenen van e-books viel onder de bestaande uitzondering. Uitgeverijen zijn hier tegen++Tweedehands e-booksLees ook dit artikel van collega Lisette Kalshoven over een rechtszaak tussen een winkel in tweedehands e-books en de Nederlandse Uitgeversverbond waarin zij pleit dat uitgeverijen juist nieuwe legale bedrijven die boeken willen verkopen moeten omarmen., omdat de kans dat een gebruiker een digitale versie downloadt en verder distribueert veel groter is dan bij papieren boeken, met het gevolg dat de boeken vervolgens ‘gratis’, maar illegaal op het internet staan. Uitgeverijen vinden daarom dat ze meer controle mogen hebben over het uitlenen van digitale boeken. Tot de uitspraak van het Hof van Justitie gisteren konden bibliotheken digitale boeken alleen beschikbaar stellen als zij voor elk boek een overeenkomst hadden met de rechthebbendeTot gisteren konden bibliotheken digitale boeken alleen beschikbaar stellen als zij voor elk boek een overeenkomst hadden met de rechthebbende., vaak de uitgever. Er wordt dan elke keer dat iemand het boek uitleent een bedrag betaald door de bibliotheken aan de rechthebbende.

E-books horen er ook bij, maar onder een voorwaarde

De VOB wilde in een rechtszaak++RechtzaakIn vertegenwoordiging van de Vereniging Nederlands Uitgeversbond, Stichting LIRA en Stichting Pictoright. tegen Stichting Leenrecht bij de rechtbank in Den Haag duidelijkheid krijgen over de vraag of voor e-books dezelfde uitzondering zou moeten gelden als voor papieren boeken. De rechtbank heeft vervolgens een verzoek ingediend bij het Hof van Justitie om advies te geven over deze kwestie. Het Hof van Justitie stelde vast dat er:

‘… geen dwingende reden bestaat om de uitlening van digitale kopieën en onstoffelijke voorwerpen hoe dan ook uit te sluiten van de werkingssfeer van de richtlijn. Deze vaststelling vindt steun in de door de richtlijn nagestreefde doelstelling, te weten dat het auteursrecht wordt aangepast aan de nieuwe economische ontwikkelingen. Het zou voorts indruisen tegen het algemene beginsel van een hoog beschermingsniveau voor auteurs wanneer digitale uitlening volledig zou worden uitgesloten van de werkingssfeer van de richtlijn.’

Het Hof zegt hier enigszins omslachtig dat er geen reden is om het uitlenen van digitale kopieën fundamenteel anders te behandelen dan het uitlenen van papieren kopieën. De uitzondering op het auteursrecht die het uitlenen van papieren boeken mogelijk maakt, zal nu dus ook gelden voor e-books. Bibliotheken mogen daardoor vanaf nu ook ‘gewoon’ e-books uitlenen, net als papieren boeken. De uitspraak betekent dat het mogelijk wordt voor bibliotheken om e-books in te kopen en uit te lenen, zonder elke keer een aparte overeenkomst te sluiten met de uitgever. Hier hangt wel een voorwaarde aan. De digitale uitleenprocedure moet wel lijken op het uitlenen van een papieren boek.De digitale uitleenprocedure moet wel lijken op het uitlenen van een papieren boek. Dit betekent dat een e-book maar aan één persoon tegelijk mag worden uitgeleend. Daarnaast krijgt de gebruiker een beperkte tijd om het boek te lezen, net als bij een papieren boek, en moeten er maatregelen worden getroffen waardoor de gebruiker het boek niet met een druk op de knop op zijn computer kan hebben staan.  

Nu is de wetgever weer aan zet

De uitspraak is goed nieuws. Het auteursrecht is op meer gebieden verouderd en het is vaak zo dat regels voor analoge werken niet automatische gelden voor digitale werken. Dit is op z’n zachts gezegd vreemd wanneer noch het werk noch het gebruik verschilt van de analoge versie van het werk. In een tijd waarin de technologie zich snel ontwikkelt is de uitspraak van het Hof een stap in de juiste richting op weg naar een auteursrecht dat deze ontwikkelingen bij kan blijven.

Het huidige voorstel van de Europese CommissieHet huidige voorstel van de Europese Commissie voor de hervorming van het auteursrecht ziet er een stuk minder vooruitstrevend uit dan de toon die het Hof van Justitie met deze uitspraak zet. voor de hervorming van het auteursrecht ziet er een stuk minder vooruitstrevend uit++Europeanen verdienen beter auteursrechtIn dit artikel kun je lezen wat de problemen zijn van het huidige voorstel van de Europese Commissie. dan de toon die het Hof van Justitie met deze uitspraak zet. Zo wordt het docenten nog steeds moeilijk gemaakt om online onderwijsmateriaal te delen, wordt text-and-data-mining beperkt tot officiële educatieve instellingen, is er geen recht om te remixen geïntroduceerd en zal het nog steeds in verschillende Europese lidstaten illegaal zijn om een selfie online te posten als er een auteursrechtelijk beschermd werk op de achtergrond staat.

We danken de VOB voor het strijden voor deze belangrijke uitspraak, die een meer vooruitstrevend, technologieneutraal auteursrecht een stapje dichterbij heeft gebracht.

Deze tekst heeft een Creative Commons Naamsvermelding-licentie (CC BY) en is gekopieerd van de Kennisland-website. Ga voor de volledige versie met afbeeldingen, streamers en noten naar https://www.kl.nl/opinie/breaking-bibliotheken-mogen-nu-ook-e-books-uitlenen/

This text has a Creative Commons Attribution License (CC BY) and has been copied from the Kennisland website. For a full version with images, streamers and notes go to https://www.kl.nl/opinie/breaking-bibliotheken-mogen-nu-ook-e-books-uitlenen/